Biofeedback therapie bij het IVP

Biofeedback is een methode waar bij signalen van het lichaam zichtbaar en/of hoorbaar worden gemaakt. Hierbij wordt gebruikt gemaakt van (eenvoudige) meetapparatuur. Met een klein elektronisch apparaat worden minimale veranderingen in de lichamelijke processen gemeten. Goed meetbare lichaamsfuncties zijn o.a. spierspanning, huidweerstand, ademhaling en hartslag. Door de feedback die u krijgt vanuit de meetapparatuur wordt u zich bewuster van uw eigen lichamelijke reacties. Het gaat er vooral om dat u feedback krijgt over de mate van spanning die u in uw lichaam vasthoudt.

In de Volkskrant van 24 augustus 2013 stond een artikel dat ging over oorzaken en gevolgen van spanning. In dit artikel werd aangegeven dat het immuunsysteem een opkikker krijgt van “gezonde stress”. Zelfs wondgenezing verloopt sneller, je wordt krachtiger. Hier herkennen we de uitdrukking: “what doesn’t kill you, makes you stonger”.

In geval van ziekte en of stress zijn we echter geneigd om spanning vast te houden, ook als die niet meer functioneel is. Met alle mogelijke klachten tot gevolg. Vaak hebben we dat niet eens door. We zijn gewend geraakt aan onze eigen spanningsboog. Een nieuw vakgebied, de psycho-neuro-endocrinologie, levert ons nuttige informatie over dit proces. Die stress reactie is namelijk het gevolg van het hormoon cortisol. Dit hormoon helpt ons in kortdurende moeilijke situaties snel en adequaat te reageren. Het helpt ons scherper te denken, onze pupillen worden wijder, we gaan sneller ademen, krijgen een hogere hartslag en bloeddruk en maken meer immuuncellen aan. De spijsvertering wordt geremd en de spieren spannen aan. Allemaal heel behulpzaam in een situatie van acute nood. Als dat hormoon echter te lang aanwezig blijft gaat het averechts werken. Het suikergehalte stijgt in het bloed. De bloeddruk blijft hoog en dat geeft een verhoogde kans op hart- en vaatziekten. Het spierweefsel gaat afbreken om nieuwe brandstof van te maken en in de buik wordt alle overbodige energie omgezet in vet. De immuuncellen werken niet goed meer. Hier ontstaan op termijn ook allerlei psychische klachten. Men wordt angstiger, impulsiever en het geheugen gaat achteruit. Om effectiever te kunnen leren ontspannen (en dan met name te kunnen schakelen tussen spanning en ontspanning) is biofeedback behulpzaam.

Dit systeem van de stress reactie is door een bekende wetenschapper Stephen W. Porges beschreven in een theorie die hij “Neuroception” heeft genoemd. Hij beschrijft een onbewust systeem om bedreiging en veiligheid waar te nemen. Dit vindt plaats in de “primitieve” delen van de hersenen en gaat supersnel. We kunnen het systeem niet met ons denken beïnvloeden maar wel via biofeedback (door middel van en proces operante conditionering). De veranderingen die door conditionering worden bewerkstelligd worden na een tijdje permanent (vergelijk dit met leren fietsen: als je het eenmaal kan, verleer je het nooit meer). Biofeedback wordt toegepast als integraal onderdeel van de therapie bij cliënten die zich graag willen leren ontspannen en/of concentreren (neurofeedback). We maken met name gebruik van hartcoherentie, huidgeleiding en huidtemperatuur (bij migraine).

Hartcoherentie

Het hart speelt een cruciale rol in onze gezondheid en het gevoel van welbevinden. We weten allemaal hoe fijn het kan voelen als “ons hart ergens naar uitgaat”, iets “hartverwarmend” is en hoe naar het voelt als “het hart je in de schoenen zakt”. Het hartritme kan door uzelf beïnvloed worden.

Bij een gezond kloppend hart varieert ons hartritme voortdurend, de tijdsintervallen tussen hartslagen wisselen constant. Dit noemen we Hart Ritme Variabiliteit (HRV). De mate van samenhang in de HRV wordt Hartcoherentie genoemd. Dit blijkt een sterke indicator van ontspanning te zijn. Om goed te kunnen functioneren moet een mens leren flexibel kunnen schakelen tussen ontspanning en spanning (stress). Je moet gespannen kunnen zijn als dat nodig is (“gezonde stress”) maar vervolgens kunnen afschakelen als je die spanning niet nodig hebt (“ontspanning”).

Bij analyse van uw eigen HRV kunt u zien hoe uw hartritme reageert op emotionele veranderingen en uw ademhaling. Die kunt u zelf beïnvloeden door de Hartcoherentie te trainen door middel van specifieke ademhalingsoefeningen en mindfullness oefeningen. Dat het effect van een oefening heel gemakkelijk te zien is kunt u zien in onderstaande voorbeeld van de wijze waarop het hartritme reageert voor en na een training.

hartcoherentie - ademfrequentie

Het bovenste plaatje geeft een voorbeeld van de hartslag wanneer iemand praat over zijn problemen. Onderstaande plaatje is een voorbeeld van de hartslag bij een mindfulness oefening.

Hoe gaat het in de praktijk?

Met biofeedback is uw hartslag meetbaar. Met een sensor om een vinger of een clip aan uw oor wordt m.b.v. een computer het hartritme in beeld gebracht. U leert hoe u met een lichaamsgerichte training (adem- en mindfullness oefeningen) uw hartritme kunt beïnvloeden en u wordt u bewust van de positieve invloed die dat heeft.

Huidgeleiding (galvanic skin response) en huidtemperatuur

Recent werken we ook met een apparaat dat huidgeleiding en huidtemperatuur meet. Een toepassing van huidgeleiding die we allemaal kennen is de leugendetector.

Huidgeleiding, ook wel bekend als galvanische huidreactie (GSR), elektrodermale respons (EDR), psychogalvanic reflex (PGR), huidgeleiding reactie (SCR) of huidgeleiding niveau (SCL), is een methode voor het meten van de electrische geleiding van de huid, die varieert met de mate van transpiratie (zweten). Op deze zweetreactie krijgt u feedback waardoor u deze respons leert te conditioneren. Opnieuw helpt de feedback controle te verkrijgen over de lichaamsfuncties zodat u beter leert schakelen tussen spanning en ontspanning.

Hoe gaat het in de praktijk?

Er wordt een sensor aan uw hand gekoppeld waarmee de signalen worden gemeten. Dit wordt met een versterker terug gegeven via beeld of geluid. Dit is vergelijkbaar met de wijze waarop u feedback krijgt bij de hartcoherentie meting. Terwijl u bijvoorbeeld ademhalings- of concentratie oefeningen doet of juist vertelt wat u bezig houdt kijkt u wat de respons van uw lichaam is. Hierdoor krijgt u meer bewustwording van de samenhang tussen geest en lichaam. Hierna kunt u gericht oefeningen die behulpzaam bleken bij het flexibel schakelen tussen spanning en ontspanning gaan toepassen in uw dagelijks leven. Deze methode is dus uitermate efficiënt omdat u direct feedback krijgt over wat voor u werkt.